Dom i curia. Formy domu i parceli w epoce przedindustrialnej
Parcela jako narzędzie sprawowania władzy oraz generowania dochodu miasta z perspektywy badań historycznych, prawno-historycznych, urbanistycznych, architektonicznych i archeologicznych.
W 2026 r. upłyną 32 lata od poświęconej średniowiecznej działce miejskiej sesji naukowej odbytej we Wrocławiu w marcu 1994 r. Równocześnie upłyną 24 lata od odbytej również we
Wrocławiu w kwietniu 2002 r. konferencji poświęconej tematyce domu w mieście średniowiecznym i nowożytnym. Nasuwa się więc uzasadnione pytanie, jak zmieniła się od tego czasu wiedza i nasze podejście badawcze w obu zakresach. Bądź co bądź mamy do czynienia z zagadnieniami, jeśli nie obiektywnie kluczowymi dla naszego poznania dawnych
miast, to za takowe zgodnie uznawanymi i organicznie ze sobą powiązanymi. Dość przytoczyć wyrażone przy okazji wspomnianych wydarzeń opinie, iż:
„działka miejska, ze względu na jej pierwszorzędne znaczenie tak dla topografii miasta jak też jego struktur społecznych i gospodarczych (obrót parcelami, kredyt hipoteczny, itp.), jawi się jako jeden z głównych problemów badawczych w studiach nad historią miast” (Urszula Sowina)
oraz, że:
„dom mieszkalny jest jednym z podstawowych elementów związanych organicznie z kształtowaniem się i ozwojem przestrzeni miejskiej (…)” (Marta Młynarska Kaletynowa).
Ponowne i zarazem łączne przyjrzenie się obu wywołanym tematom wydają się więc uzasadnione zarówno ze względu na wspomniany upływ czasu, jak i niesłabnące przekonanie o wadze podniesionych problemów. Temat domu i działki miejskiej łączy się wszak z wciąż niewyczerpywalną liczbą pytań, z niezliczonymi kontekstami oraz z odmiennymi perspektywami ujęć typowych dla różnych nie tylko specjalności, ale i dyscyplin naukowych.Wśród licznych zagadnień związanych z tematyką domu i parceli miejskiej wymienić należy na przykład parcelę jako narzędzie sprawowania władzy miejskiej i generowania dochodu miasta, czy też jako źródło dochodu (lub strat) osób ją posiadających. Należałoby również zadać pytanie dotyczące związku funkcji poszczególnych działek w strukturze całego miasta z formą wzniesionego na nich domu. Zagadnienie parceli jest więc nośnikiem treści historycznych, urbanistyczno-architektonicznych i zagadnień historii sztuki. Pomimo długiej tradycji i intensywności interdyscyplinarnych badań nad działką i domem w mieście publikacjom ich wyników towarzyszyły i wciąż towarzyszą zastrzeżenia sygnalizujące poczucie niedostatku wiedzy. W opinii prof. Marty Młynarskiej-Kaletynowej, organizatorki obu wymienionych konferencji, zainteresowania badaczy rozwijały się nierównomiernie, np.
„na dalszym planie pozostawiając próby odtwarzania życia codziennego mieszkańców domu średniowiecznego”
a „braki te należałoby uzupełnić poprzez rozwijanie mało dotychczas zbadanych kierunków, jak chociażby studiów nad średniowieczną i nowożytną społecznością miejską”. Wszak „wspólny dom wymusza określone relacje między mieszkańcami i vice versa – stosunki między mieszkańcami wymuszają modyfikacje w organizacji przestrzeni mieszkalnej”.
Pozwalamy sobie zaprosić historyków, historyków sztuki, historyków architektury i urbanistyki, historyków prawa oraz archeologów na kolejną interdyscyplinarną konferencję Sekcji (Komisji) Historii Miast przy Komitecie Nauk Historycznych PAN, aby w czerwcu 2026 r. ponownie we Wrocławiu podjąć takie zagadnienia dotyczące domu i działki w mieście doby przedindustrialnej, jak przykładowo:
- Parcela jako konstytutywny element układu przestrzennego miasta,
- Posesja miejska jako element generujący dochód i straty,
- Posesja miejska narzędziem sprawowania władzy i regulacji porządku społecznego,
- Dom średniowieczny i nowożytny – przemiany funkcjonalne i architektoniczne,
- Pożytki z archeologii miejskiej – rola danych pozyskanych z parceli dla budowy, obrazu społecznego i ekonomicznego miasta średniowiecznego i nowożytnego,
- Badania parceli w analizie metrologicznej miasta średniowiecznego i nowożytnego,
- Nowe metody stosowane w badaniach parceli jako elementu struktury miejskiej.
Zagadnienia te, rozpatrywane na terenie Polski, oczywiście nie powinny stronić od uwarunkowań i kontekstów europejskich, domagając się wręcz osobnej – jako kolejny problem do podjęcia w trakcie obrad – analizy porównawczej w skali ponadregionalnej. Zastanówmy się też, czy minione pierwsze ćwierćwiecze XXI w. zmieniło nasze podejście w formułowaniu przedmiotu badań, czy nasza wiedza uległa istotnemu poszerzeniu, czy istotnie pojawiły się nowe metody i ujęcia, czy dostrzeżono nowe problemy i zreinterpretowano stare. Przede wszystkim zaś, czy wypełniliśmy wskazywane przed ćwierćwieczem luki, czy przeciwnie, przywykliśmy do starych deficytów wiedzy, poszukując nowych nieeksploatowanych wcześniej przestrzeni badawczych.
Prosimy o nadsyłanie abstraktów wystąpień (1 strona maszynopisu) do dnia 15 lutego 2026 r. na adres sekretarza konferencji.
Opłata konferencyjna dla referentów 200 zł. Organizatorzy zapewniają pokrycie kosztów wyżywienia i noclegów referentów w czasie trwania konferencji.
Organizatorzy przewidują publikację materiałów konferencyjnych.
Wzorem lat ubiegłych, pierwszego dnia odbędzie się Forum Młodych Badaczy.
Organizatorzy: prof. dr hab. Mateusz Goliński i dr hab. Rafał Eysymontt, prof. UWr
Sekretarz Konferencji: 📩 dr Radosław Gliński
